به گزارش معالم، حجتالاسلام والمسلمین دکتر محسن الویری در مدرسه تابستانه «کلام و الهیات جنگ و صلح» با اشاره به ضرورت پرداختن به مسئله جنگ و صلح، اظهار داشت: جنگ و صلح یک چالش همیشگی زندگی بشر بوده است؛ به گونهای که در تاریخ مدون بشر، دورههای صلح بسیار محدود بوده و با وجود شمار فراوان پیمانهای صلح، جنگ هیچگاه به طور کامل از زندگی بشر رخت برنبسته است.
وی با بیان اینکه مسئله جنگ و صلح باید از منظر دینی و تاریخی مورد واکاوی قرار گیرد، افزود: برای فهم نگاه معصومان(ع) به جنگ، باید تفاوت موقعیت تاریخی آنان را مورد توجه قرار داد؛ چراکه مواجهه نظامی در عصر نبوی، عصر امیرالمؤمنین(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) یکسان نیست و هر یک از این دورهها گونه متفاوتی از مواجهه با پدیده جنگ را پیش روی ما قرار میدهد.
امیرالمؤمنین(ع)؛ نمونهای متفاوت در مواجهه با جنگ
استاد و مدیر گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم(ع) با تأکید بر اینکه سیره امیرالمؤمنین(ع) در این زمینه جایگاه ویژهای دارد، خاطرنشان کرد: در عصر امیرالمؤمنین(ع) با یک نظم سیاسی مستقل مواجه هستیم، اما بخش مهمی از مواجهات نظامی حضرت در برابر مسلمانان شکل گرفته است. جنگهای جمل، صفین و نهروان، پدیده غارات و همچنین استمرار محدود فتوحات دورههای پیشین، هر یک نیازمند بررسی تاریخی و الهیاتی مستقل هستند.
وی ادامه داد: همین تفاوت موقعیت تاریخی سبب میشود سیره امیرالمؤمنین(ع) گونهای متفاوت از مواجهه نظامی باشد که نه در عصر نبوی عیناً تکرار شده و نه میتوان آن را با دوره سایر معصومان(ع) یکسان دانست؛ بنابراین این نوع خاص از مواجهه نیازمند پرداختن و واکاوی جدی است.
الویری با طرح این پرسش که چرا سیره عملی امیرالمؤمنین(ع) در چهار رویداد مهم نظامی عصر ایشان، آنگونه که شایسته است در کتابهای فقهی و مباحث جهاد مورد بررسی قرار نگرفته است، تصریح کرد: این سیره باید با همان دقت نظر فقهی که مضامین قرآنی و روایی سنجیده میشوند، مورد بازخوانی قرار گیرد و این عرصه همچنان جای کار جدی دارد.
جنگ و صلح؛ فراتر از مصلحتاندیشی سیاسی
وی در ادامه با اشاره به سخنان امیرالمؤمنین(ع) درباره خوارج، این بخش از سیره حضرت را نمونهای روشن برای نشان دادن ریشههای الهیاتی جنگ دانست و گفت: در سخنان حضرت، جنگ و صلح ریشههایی فراتر از مصلحتاندیشیهای سیاسی دارد و مبانی الهیاتی میتواند در چگونگی رویارویی و تنظیم کنش ما در این عرصه اثرگذار باشد.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به حکمت ۳۲۳ نهجالبلاغه افزود: امیرالمؤمنین(ع) پس از جنگ نهروان، هنگامی که از کنار کشتهشدگان خوارج عبور میکنند، آنان را مخاطب قرار داده و عامل فریب آنان را «شیطان» و «نفس اماره» معرفی میکنند. این بیان حضرت نشان میدهد که در نگاه الهیاتی، برای پدیده جنگ تنها نمیتوان به عوامل مادی و انسانی بسنده کرد.
وی خاطرنشان کرد: در نگاه دینی، در کنار کنشگری انسان، برای پدیدههای ماورایی مانند شیطان نیز نوعی کنشگری در تاریخ در نظر گرفته میشود؛ البته در این زمینه باید بسیار مراقب بود که در دام شبهعلم و خرافه نیفتیم و در عین حال از مضامین بلند دینی نیز دست برنداریم.
الویری ادامه داد: از سوی دیگر، این بیان امیرالمؤمنین(ع) به یک مبنای انسانشناختی نیز پیوند میخورد. در تحلیل چرایی وقوع جنگها، عوامل مختلفی را میتوان مورد توجه قرار داد و گاهی کسانی به دلیل «نفس اماره» وارد جنگ میشوند. بنابراین، انسانشناسی دینی و تلقی آن از نفس نیز میتواند یکی از ریشههای الهیاتی تحلیل جنگ باشد.
کرامت انسان و حرمت جان؛ از مبانی الهیاتی جنگ و صلح
وی یکی دیگر از مبانی مهم را مسئله کرامت انسان دانست و گفت: حرمت جان، مال و عرض انسان در باورهای دینی جایگاه ویژهای دارد و همین مبنا باید بر نحوه مواجهه ما در جنگ اثر بگذارد.
استاد و مدیر گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به برخی گزارشهای تاریخی درباره سیره امیرالمؤمنین(ع) تصریح کرد: حتی در جهاد ابتدایی نیز حفظ جان و عرض انسانها مورد توجه بوده است و این مسئله نشان میدهد که آداب مواجهه نظامی را نمیتوان امری صرفاً قراردادی دانست، بلکه این آداب نیز ریشههای الهیاتی دارند.
الویری با بیان اینکه ورود به جنگ نیز نیازمند گونهشناسی است، اظهار داشت: باید میان گونههای مختلف ورود به جنگ تفکیک کرد؛ گاهی ورود به جنگ برای دفاع است، گاهی جنبه پیشگیرانه دارد، گاهی برای رسیدن به صلح و پیمان انجام میشود و گاهی برای بازداشتن دشمن از ادامه تجاوزات اوست. بنابراین نمیتوان همه این موارد را با یک عنوان و یک تحلیل واحد توضیح داد.
ضرورت تفکیک جهاد از قتال
وی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر ضرورت بازخوانی مفاهیم دینی مرتبط با جنگ و صلح، گفت: یکی از چالشهای امروز ما، یکسان انگاری گفتمان جهاد با گفتمان قتال است؛ در حالی که جهاد مفهومی دینی، عمیق، عام و فراگیر است که شکلهای مختلفی پیدا میکند و نمیتوان آن را در قتال خلاصه کرد.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: جهاد مفهومی تعطیلپذیر نیست، اما شکل و تجلی آن میتواند متفاوت باشد؛ همانگونه که از جهاد تبیین، جهاد سازندگی و جهاد دانشگاهی سخن گفته میشود، قتال تنها یکی از صورتهای مواجهه در این منظومه مفهومی است.
وی با تأکید بر اینکه سخن گفتن از مذاکره به معنای ترک جهاد نیست، اظهار داشت: نباید میان جهاد و قتال اینهمانی برقرار کرد. جهاد یک مفهوم عام و فراگیر است که همواره باقی است، اما قتال یکی از صورتهای آن در شرایط خاص است.
لزوم تدوین منظومه مفهومی جنگ و صلح
الویری در پایان بر ضرورت تدوین منظومهای منسجم از مفاهیم مرتبط با جنگ و صلح تأکید کرد و گفت: ما نیازمند یک منظومه کامل از واژگان معطوف به صلح و واژگان معطوف به جنگ هستیم و باید با روشهای معناشناختی، واژههای کانونی و رابطه معنایی این مفاهیم را شناسایی کنیم.
وی ادامه داد: واژههایی همچون صلح، مصالحه، صلاح، اصلاح، فساد، افساد، دارالایمان، دارالحرب، اعداد قوه، عفو و انتقام، همگی باید در یک منظومه معنایی مورد مطالعه قرار گیرند و رابطه آنها با یکدیگر کشف شود؛ چراکه این مطالعه هنوز در آن سطح گستردهای که شایسته است انجام نشده است.
استاد و مدیر گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم(ع) همچنین بازخوانی تجربه تاریخی جهان اسلام را در کنار مطالعه متون ضروری دانست و تصریح کرد: در کنار مطالعات متنمحور، تجربه عملی اسلام در عهد پیامبر اکرم(ص)، عصر معصومان(ع) و حتی دوره پس از معصومان نیز باید بازخوانی و بازنگری شود.
وی در پایان، مطالعه تطبیقی الهیات جنگ و صلح در اسلام با دیگر ادیان را نیز عرصهای مهم دانست و گفت: مقایسه الهیات جنگ و صلح در اسلام با الهیات صلح و جنگ در سنتهای دینی دیگر، از جمله سنتهای توراتی، انجیلی و اوستایی، میتواند یکی از عرصههای شایسته پژوهش باشد و دستاوردهای علمی فراوانی به همراه داشته باشد.
شبکه معالم اداره کل آموزش دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی