به گزارش خبرگزاری حوزه، حجتالاسلام والمسلمین علی رحمانی، رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی و عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی، در مدرسه تابستانه «کلام و الاهیات جنگ و صلح» به تبیین موضوع «تحلیل تاریخی انتقادی از روایات صلح و جهاد تا پایان قرن دوم هجری» پرداخت و اظهار داشت: به دلیل گستردگی بحث جهاد و صلح در روایات اهلبیت(ع)، در این بحث بر یک برش تاریخی مشخص، یعنی دو قرن نخست هجری، تمرکز شده است.
وی با اشاره به اهمیت این بازه تاریخی گفت: بخش قابل توجهی از روایات صادرشده از اهلبیت(ع)، بهویژه در حوزه جهاد و صلح، از دوره پیامبر اکرم(ص) تا امام رضا(ع) در همین دو قرن شکل گرفته است و از سوی دیگر، از قرن سوم هجری به بعد، فرآیند تدوین دستگاههای معرفت دینی در حوزههایی همچون کلام و تفسیر آغاز شد؛ بنابراین آنچه در این علوم شکل گرفت، به نحوی تحت تأثیر میراث دو قرن نخست قرار داشته است.
سه عامل مؤثر در تحول معنایی جهاد
رحمانی با بیان اینکه در تحلیل تاریخی روایات جهاد و صلح باید همزمان چند عامل مورد توجه قرار گیرد، تصریح کرد: «تحول معنایی واژه جهاد در بستر تاریخی»، «تأثیر مناسبات قدرت و حمایت قدرتهای حاکم از وضع و نقل روایات» و «تأثیر گرایشهای مذهبی بر مباحث جهاد و نقل روایات این حوزه»، سه عامل مهمی هستند که باید در این تحلیل مورد توجه قرار گیرند.
وی ادامه داد: برای فهم جایگاه جهاد در روایات، باید ابتدا به تحول معنایی این واژه در قرآن کریم توجه کرد؛ زیرا روایات اهلبیت(ع) امتداد گفتمانی است که قرآن کریم درصدد ایجاد آن بوده و اهلبیت(ع) در دوره ۲۵۰ ساله امامت، این گفتمان را تفسیر و ابعاد و اقتضائات آن را تبیین کردهاند.
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی افزود: در مطالعه واژهای مانند جهاد نباید صرفاً بر ماده و مشتقات آن تمرکز کرد، بلکه باید به شبکه مفهومی پیرامون آن نیز توجه داشت؛ واژگانی مانند «سبیلالله»، «سلم» و «صد عن سبیلالله» میتوانند موقعیت معنایی جهاد را در ادبیات قرآنی روشن کنند.
جهاد در قرآن؛ مفهومی فراتر از قتال
رحمانی با اشاره به کاربرد واژه جهاد و مشتقات آن در قرآن کریم گفت: جهاد در ادبیات قرآنی، مفهومی گسترده دارد و صرفاً به مواجهه سخت نظامی محدود نمیشود. ترکیب «جهاد فی سبیلالله» نشان میدهد که جهاد میتواند ناظر به تلاش و پایداری انسان در مسیر ایمان و حفظ آن در برابر موانع مختلف باشد.
وی افزود: این گستره معنایی را در روایات نیز میتوان مشاهده کرد؛ بهگونهای که طلب روزی حلال، حج، طلب علم، دوری از ظلم، حسن رفتار با والدین و حتی کتمان سر اهلبیت(ع) در برخی روایات از مصادیق جهاد دانسته شده است. بنابراین، جهاد در مجموعه آیات قرآن و روایات اسلامی دارای یک گستره معنایی است و یکی از مسائل مهم در تحلیل تاریخی این مفهوم، بررسی نحوه تقلیل یا توسعه این گستره در دورههای مختلف است.
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی با مقایسه «جهاد» و «قتال» در قرآن کریم خاطرنشان کرد: نکته قابل توجه این است که جهاد غالباً به صورت مطلق مطرح شده، در حالی که قتال در آیات قرآن با قیود و شرایط مشخصی همراه است. این تفاوت در ساختار و بافتار کلامی، در تحلیل تحول معنایی این دو مفهوم اهمیت دارد.
تقلیل معنای جهاد و تأثیر مناسبات قدرت
وی با اشاره به روند تاریخی پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) اظهار داشت: در دورههای بعد، بهتدریج کثرت استعمال جهاد در معنای مواجهه سخت و نظامی سبب شد این واژه در همین معنای خاص منصرف شود و یک مفهوم گسترده، به یکی از مصادیق خود تقلیل پیدا کند.
رحمانی افزود: این تقلیل معنایی را نمیتوان صرفاً یک تحول زبانی دانست؛ بلکه باید مناسبات قدرت را نیز در این فرآیند مورد توجه قرار داد. برخی جنگها و فتوحات برای مشروعیتبخشی به خود نیازمند استفاده از مفاهیم دینی بودند و در این میان، اطلاق واژه جهاد ظرفیت بیشتری برای ایجاد انگیزه و تحریک اجتماعی داشت.
وی ادامه داد: قتال در قرآن کریم دارای شرایط و قیودی است و نمیتوان هر مواجهه نظامی را با این عنوان مشروعیت بخشید؛ بنابراین استفاده از عنوان جهاد میتوانست در برخی شرایط، کارکرد مشروعیتبخش پیدا کند.
این استاد حوزه علمیه مشهد با اشاره به شواهد تاریخی افزود: بررسی گزارشهای تاریخی نشان میدهد که کاربرد آیات جهاد در جنگهای رده، فتوحات، صفین و دوره اموی نیز وجود داشته است؛ بنابراین ادعای تقلیل معنای جهاد را باید از ادعای تقلیل زمانی آن تفکیک کرد. اصل تحول معنایی قابل بررسی و اثبات است، اما اینکه این تحول دقیقاً از دوره بنیامیه آغاز شده باشد، نیازمند دقت تاریخی بیشتری است.
تبدیل جهاد به ابزار توسعهطلبی
رحمانی با اشاره به تأثیر فرهنگ جاهلی بر برخی تحولات تاریخی گفت: در فرهنگ پیش از اسلام، مفهوم غارت و یورش برای دستیابی به غنیمت وجود داشته و این پدیده گاه حتی بهعنوان مایه مفاخره قبایل مطرح میشده است. برخی مستشرقان معتقدند فتوحات اسلامی امتداد همین فرهنگ بوده است؛ هرچند برخی مورخان مسلمان چنین تحلیلی را نمیپذیرند.
وی تصریح کرد: به نظر میرسد اگر بخواهیم این مسئله را دقیقتر تحلیل کنیم، نمیتوان فتوحات را از حیث ماهیت عیناً امتداد غارت دانست، اما میتوان درباره امتداد فرهنگی آن سخن گفت؛ یعنی ممکن است یک پدیده از نظر ساختار و ماهیت تغییر کرده باشد، اما برخی عناصر فرهنگی آن در قالب جدید ادامه پیدا کند.
رحمانی با اشاره به برخی روایات مرتبط با دوره بنیامیه اظهار داشت: در برخی روایات، نسبت به تحریف مفهوم جهاد و خروج آن از جایگاه اصلی خود هشدار داده شده است؛ به این معنا که جهاد از مسیر حمایت از ایمان، مظلومان و حفظ جامعه اسلامی به سمت توسعهطلبی، غارت و کشورگشایی سوق پیدا کرده است.
تأثیر جریانهای مذهبی بر روایات جهاد
وی در ادامه به عامل سوم، یعنی تأثیر گرایشهای مذهبی، پرداخت و گفت: اهلبیت(ع) از یک سو با دستگاههای حاکم مواجه بودند که مناسبات قدرت، فضای خفقان و تقیه را بر جامعه تحمیل کرده بودند و از سوی دیگر با جریانهایی در میان شیعیان مانند زیدیه و فطحیه مواجه بودند که خود درباره جهاد دیدگاهها و ادبیاتی داشتند.
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی افزود: این مسئله نیز باید در تحلیل تاریخی روایات جهاد مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا پیشینه عقیدتی و گرایش فقهی راویان و جریانهای مذهبی میتواند بر فهم و نقل روایات این حوزه اثرگذار باشد. البته محدثان و راویان امامیه تلاشهای فراوانی برای پالایش این میراث و جلوگیری از نفوذ دیدگاههای بیرونی انجام دادهاند.
صلح؛ اصل یا امر اقتضایی؟
رحمانی در بخش دیگری از سخنان خود با ورود به بحث صلح گفت: در مسئله صلح نیز باید از همان روش تحلیل معنایی و تاریخی استفاده کرد و در بررسی اینکه «جهاد اصل است یا صلح»، باید ابتدا روشن کنیم این پرسش درباره کدام موقعیت مطرح میشود.
وی با اشاره به مفهوم «سلم» در قرآن کریم خاطرنشان کرد: قرآن کریم از مفهوم «سلم» استفاده کرده و این مفهوم، در کنار مشتقات خود، بنمایهای از تسلیم، سلامت و ایجاد امنیت را دربر دارد. در آیه «وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا» نیز سخن از یک اراده و تمایل برای پایان دادن به وضعیت درگیری و ایجاد وضعیت امن است.
این استاد حوزه علمیه مشهد ادامه داد: اگر مسئله را در دو وضعیت تفکیک کنیم، در مرحله ابلاغ دین و دعوت، اصل با صلح، سلامت و ایجاد فضای امن است؛ زیرا دین و ایمان با شمشیر وارد قلب انسان نمیشود. اما هنگامی که دین وارد مرحله تشکیل حکومت میشود و با دشمنی و قتال مواجه میگردد، وضعیت اقتضایی دیگری شکل میگیرد و حاکم و امام باید متناسب با شرایط درباره جهاد یا صلح تصمیم بگیرد.
رحمانی تصریح کرد: بنابراین، نمیتوان بدون تفکیک موقعیتها، به صورت مطلق از اصالت جهاد یا اصالت صلح سخن گفت؛ بلکه باید اقتضائات هر موقعیت، مصالح اسلام و مسلمین و شرایط تاریخی و اجتماعی را در نظر گرفت.
ضرورت بازخوانی میراث روایی
وی در پایان با اشاره به میراث فقهی دورههای بعد اظهار داشت: پس از امام رضا(ع)، در روایات ائمه متأخر(ع)، مسئله انتظار، صبر و انتظار قیام حضرت حجت(عج) جایگاه پررنگتری پیدا میکند و این تحول نیز بخشی از فرآیند تاریخی شکلگیری ادبیات جهاد و صلح در میراث روایی شیعه است.
رحمانی خاطرنشان کرد: حاصل این بحث آن است که ما در قرآن کریم با یک گستره معنایی برای جهاد، صلح و واژگان مرتبط مواجهیم و در امتداد آن، در روایات اهلبیت(ع) نیز این گستره قابل مشاهده است؛ اما مناسبات قدرت و همچنین جریانهای مذهبی مختلف بر این حوزه معنایی تأثیر گذاشته و انعکاس این تأثیرات را میتوان در روایات مشاهده کرد.
وی در پایان، بازخوانی تأثیر این تقلیل معنایی بر شکلگیری دستگاه معرفتی و فقهی دورههای بعد را مسئلهای قابل مطالعه دانست و گفت: وقتی در کتابهای فقهی، کتاب جهاد عمدتاً به مقاتله اختصاص پیدا میکند، این پرسش مطرح است که آن گستره معنایی اولیه جهاد کجاست و اگر این گستره مورد توجه قرار میگرفت، آیا ساختار مباحث جهاد در منابع فقهی به شکل دیگری سامان پیدا نمیکرد؟
شبکه معالم اداره کل آموزش دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی