گروه آموزشي فقه و مباني اجتهاد در دفتر تبليغات اسلامي خراسان رضوي فعاليت خود را در سال 1382 با هدف «غنيسازي آموزشهاي فقهي حوزه در مسير توليد و ارائة نظام‏هاي عملي اسلام براي زندگي در جهان معاصر» آغاز نمود.

غير از طراحي رشتة تخصصي فقه مقارن، اهم فعاليتهاي ديگر اين گروه عبارت است از:

1) تأسيس حلقة علمي افق، با توليد بيش از 100 مقاله و برگزاري 150 نشست نقد و گفتوگو؛

2) طراحي و تأسيس شبکة اجتهاد، به عنوان جامعترين پايگاه اينترنتي اطلاعات و اخبار علمي فقه؛

3) برگزاري کارگاههاي تخصصي «فقه پژوهي» و «حديث شناسي فقهي»؛

4) برگزاري دوره‏هاي عمومي مباني فقه اسلامي؛

5) ارائة مشاورههاي آموزشي و پژوهشي

مجتبی الهی خراسانی

رشته تخصصی سطح سه فقه مقارن:

فقه مقارن چيست؟

«فقه مقارن» نوعي از پژوهشها و آموزشهاي فقهي است که به نقل و بررسي آراي يک مکتب اکتفا نميکند و نظرات ديگر مذاهب فقهي را نيز بررسي و مقايسه (مقارنه) ميکند.

فقه شيعه نيز از دير باز به اصول و فقه مقارن توجهي بهسزا داشته است. علاوه بر رويکرد نسبي مقارن در اغلب تأليفات اصوليان شيعه، کتب مستقلي در اين خصوص نگاشته شده است؛ مانند: الخلاف (شيخطوسي)، تذکرة الفقهاء (علامه حلي)، المؤتلف من المختلف (علامه طبرسي)، مسائل فقهية (علامه سيدشرفالدين)، تحرير المجلة (علامه آلکاشفالغطاء)، الفقه علي المذاهب الخمسة (استاد مغنية)، الأصول العامة للفقه المقارن (استاد سيدمحمدتقي حکيم)، الإنصاف (آيت الله سبحاني)، أصول الفقه المقارن (آيت الله سبحاني)، دائرة المعارف فقه مقارن (زير نظر آيت الله مکارم شيرازي)، موسوعة الفقه الاسلامي المقارن (زير نظر آيتالله هاشمي شاهرودي).

ضرورت و فايدة فقه مقارن:

برجستهترين موارد اهميت و فائدة فقه مقارن در کلام انديشمندان و بزرگان حوزه، چنين آمده است:

1) تبيين فقه اهلبيت عليهم السلام و تقويت جايگاه آن در جهان اسلام

سالهاست در جهان اسلام، مجالس افتاء و مجامع علمي متنوع بينالمللي جهت هماهنگي احکام و مقررات فقهي و حقوقي تشکيل شده است. از سوي ديگر همين مجامع، مرجع رسمي جهاني براي اطلاعيافتن از آراء و رويههاي حقوقي جهان اسلام محسوب ميشوند. اما متأسفانه فقه شيعه در اغلب آنها از جايگاه شايستهاي برخوردار نيست و در برابر بسياري از حملات و شبهات وارده بيدفاع مانده است، که با توجه به امواج و تحولات جديد در کشورهاي اسلامي، موجب خسارت و از دسترفتن فرصتهاي بيشتري خواهد شد. بديهي است کسب جايگاه شايستة فقه شيعه در جهان اسلام و پاسخ به شبهات و حملات ناآگاهان و مغرضان پيرامون معارف فقهي اهلبيتعليهمالسلام، مستلزم حضور مؤثر در مجامع علمي، اطلاع کافي از آراء و نظريات و اشراف بر متون مذاهب فقهي است.

2) همگرايي فقه اسلامي در برابر تهاجم حقوقي غرب

مدتهاست که ادارة فرهنگي، سياسي، اقتصادي و اجتماعي اغلب کشورهاي جهان بر اساس ارزشها و تفکرات مادي و مقررات حقوقي غرب صورت ميگيرد، و حلقة محاصرة غرب بر فرهنگ و قوانين کشورهاي اسلامي، روزبهروز تنگتر ميشود. فشار فزايندة سياسي و حملات رسانهاي غرب به دولتهاي اسلامي براي دست کشيدن از احکام اسلام، الزام آنها به امضاي کنوانسيونهاي غيراسلامي و محکوميت گاه و بيگاه آنها در نهادهاي بينالمللي، از آن جمله است.

از اين رو ضروري است فقه شيعه به عنوان سکوي مطمئن فقه اسلامي در مجامع حقوقي بينالمللي و رسانههاي جهاني، به تقويت موضع علمي و موقعيت جهاني فقه اسلامي بپردازد و با کسب تسلط بر آراء و مباني فقه مذاهب و حقوق غرب، در برابر تحميل و فرصتطلبي حقوق غربي بايستد.

3) تأثير در حديثشناسي، موضوعشناسي و ابتکارات فقهي

با بحث و جستوجوي مقارن، ميتوان از سرماية همة مذاهب فقهي در تحقيقات و پژوهشهاي فقهي و اصولي سود جست و با مقايسه و سنجش آنها، از حصول جامعترين و دقيقترين استنباط، اطمينان حاصل کرد و آن را به «استفراغ الوسع» در اجتهاد، نزديکتر ساخت.

همچنين بخشي از روايات فقهي اهلبيتعليهمالسلام، در فضاي تقيّه صادر شده و يکي از وجوه ترجيح روايات، مخالفت با جريانهاي فقهي حاکم آن روزگار شمرده شده است. بديهي است تشخيص اين موارد، تنها با آگاهي کافي از آراي فقهي مذاهب اهل سنت و سير تاريخي آن، ميسر ميشود. بهعلاوه اشراف بر مدارک روايي ديگر مذاهب ميتواند در توسعة ادلّه و طرق روايي، و يا دست کم معاضدت سندي يا تأييد متني ياري رساند.

آيت الله العظمي مکارم شيرازي در همايش فقه مقارن (مدرسة عالي امام خميني قم 1382) اشاره کردهاند: «مهمترين و ابتداييترين دليل نياز ما به فقه مقارن، بههمپيوستگيِ فقه در تمام مذاهب با يکديگر است... وقتي اينقدر پيوستگي در علوم هست، آيا در علم فقه و در مذاهب مختلف ميتواند به هم پيوستگي نباشد؟! بر اين اساس، فقه مقارن از ضروريات فقه اسلامي است و پيروان يک مذهب نميتوانند چشمشان را به مذهب خودشان بدوزند و از مذاهب ديگر بيخبر باشند و فقيه عاليقدر قويپنجه و قهرمان بشوند. اين انتظار اشتباه است... واقعاً اگر فقه به شکل مقارن درنيايد، در جهات مختلف گرفتار مشکل ميشود... شما، مخصوصاً جوانان پُراستعداد، انشاءالله كمر همت را ببنديد و در اينمرحله زير نظر استادان وارد شويد و آنها هم راهنمايي کنند تا مسأله به جايي برسد.

اهداف و امتيازات رشتة تخصصي فقه مقارن:

براي نخستينبار در حوزههاي علميه، «رشتة آموزشي فقه مقارن» توسط گروه آموزشي فقه و مباني اجتهاد وابسته به دفتر تبليغات اسلامي خراسان رضوي، طراحي و تأسيس شد و از سال 1383 تاکنون، دو دورة غيررسمي و دو دورة رسمي برگزار شده است. رشتة فقه مقارن طي جلسة 590 شوراي برنامهريزي مرکز مديريت حوزة علمية خراسان بهعنوان رشتة تخصصي سطح سة حوزة علمية خراسان تصويب و توسط رياست عالي آن، ابلاغ شده است.

اهداف رشتة سطح سة فقه مقارن عبارت است از:

1) پرورش کارشناسان و مدافعان فقه اهل بيت عليهمالسلام در عرصة مذاهب و مکاتب علمي؛

2) پرورش تفکر، نقد و پژوهش در دانشپژوهان و آشناسازي آنها با افقهاي جديد علمي و اجتماعي فقه و علوم وابسته؛

3) توسعة ظرفيت حوزه براي توليد علمي و استنباط مسائل مورد نياز جامعة امروز.

محتواي غني اين رشته که توسط متخصصان برنامهريزي گروه آموزشي فقه و مباني اجتهاد طراحي شده با بهرهمندي از اساتيد و صاحبنظران برجسته در تدريسها، کارگاههاي آموزشي و نشستهاي علمي گروه، نگاه فقهي و اصولي دانشپژوهان را عمق ميبخشد و آنها را با مباني و عرصههاي نوين فقاهت و اجتهاد آشنا ميسازد.

اين رشته علاوه بر آن که مباني معاصر فقهي و اصولي مکتب اهلبيتعليهمالسلام را محور آموزشي خود قرار داده، به بررسي و نقد مباني فقهي و اصولي ساير مذاهب و تحليل نظامهاي حقوقي، اقتصادي و سياسي از نگاه اسلام ميپردازد.

دانشآموختگان اين رشته، علاوه بر کسب جامعيت علمي لازم براي حضور موفق در دروس خارج فقه و اصول، بهعنوان يک پژوهشگر کارآمد و نوپرداز در مسير تبيين و توسعة فقه اهلبيتعليهمالسلام با رويکردهاي مقارن و بينرشتهاي، به تحقيق و نگارش و ارائة آثار در مراکز، مجامع علمي و مجلات تخصصي ميپردازند.

اساتيد:

از جمله اساتيدي که تاکنون به تدريس يا ارائة بحث براي دانشپژوهان رشتة فقه مقارن پرداخته اند عبارتند از:

آيتالله شيخ محسن اراكي، آيتالله سيداحمد مددي، پروفسور مهدي محقق، آيتالله حاج شيخ مهدي مرواريد، آيتالله شيخباقر ايرواني، مرحوم آيتالله سيدحسين مرعشي شوشتري، آيتالله محمد واعظزاده خراساني، آيت الله حاج شيخ محمد مرواريد، حجتالاسلام والمسلمين دکتر احمد واعظي، حجتالاسلاموالمسلمين مهدي مهريزي، دکتر سيدعباس صالحي، حجتالاسلام والمسلمين محمدحسن رباني بيرجندي، حجتالاسلام والمسلمين سيدحسن تبادکاني، حجتالاسلام والمسلمين مرتضي اسکندري، حجتالاسلام والمسلمين سيدمحسن حسيني فقيه، حجتالاسلام دكتر حسين بحريني، حجتالاسلام دکتر يعقوبنژاد، حجتالاسلام دکتر عبدالهادي مسعودي، حجتالاسلام دکتر رضا دانشور ثاني، دکتر حسامالدين قپانچي، دکتر حسين صابري، دکتر محمدعلي سعيدي، دکتر امير سلماني رحيمي، حجتالاسلام والمسلمين مجتبي الهي خراساني.

عناوین دروس رشتة تخصصي سطح سه فقه مقارن:

مدخل فقه مقارن، اصول فقه مقارن/ 1و2، قواعد فقهي مقارن/1و2، عرصه‌ها و روشهاي فقه معاصر، مدخل علم حقوق، کليات حقوق جزاي عمومي، اصول دادرسي مدني و کيفري، نظام سياسي اسلام (مقارن)، نظام اقتصادي اسلام (مقارن)، اصول فقه تخصصي/ 1-5، فقه تخصصي/ 3،2،1 ، فقه تخصصي/ 4و5 (فقه مقارن/1و2)، حديث‌شناسي فقهي مقارن، روش تحقيق و نگارش/ مقاله علمي پژوهشي در فقه و اصول، روش تدوين طرحنامه و پايان‌نامه، متون فقهي به زبان عربي معاصر، متون فقهي به زبان انگليسي، زبان انگليسي (پيشنياز) .