گروه آموزشي «علوم و معارف قرآن و حديث» دفتر تبليغات اسلامي خراسان رضوي در سال 1379 تأسيس و براي پيگيري اهداف زير، فعاليت خود را آغاز کرد:

1. ايجاد بستر علمي پويا و ماندگار در حوزة علميه براي تعميق و بالندگي علوم قرآن و حديث به تناسب نيازهاي زمان.

2. پرورش پژوهشگران نوانديش، با نگرش سيستمي و رويآوردِ بينرشتهاي براي عرضه، نقد و بررسي ديدگاههاي نو در دو حوزة علوم و معارف قرآن و حديث.

اين گروه در خلال سالهاي گذشته به طراحي و برگزاري دورة «تربيت پژوهشگر قرآني»، طراحي و پنج دوره برگزاري «دورة عالي علوم و معارف قرآن»، طراحي و تأسيس حلقة قرآن (کارگاههاي تجربة تأليف در ساحتهاي نوين مطالعات قرآني)، برگزاري همايش «واکاوي آثار و انديشههاي استاد مفسر آيتالله معرفت»، برگزاري همايش «رويکردها و رهآوردهاي تفسيري آيتالله نهاوندي»، و ارائة مشاوره در زمينة مطالعات و پژوهشهاي قرآني پرداخته است.

علی رحمانی

1- رشتة تفسير و علوم قرآن:

نخستين گام در سالهاي آغازين فعاليت گروه، ارائة تکدرسهاي تخصصي قرآني، و سپس دورههاي تربيت پژوهشگر قرآني با بهرهگيري از اساتيد حوزه و دانشگاه در آموزش مهارتهاي قرآنپژوهي بود. نخستين ويرايش رشتة «علوم و معارف قرآن» در سال 1380 و پس از مطالعات، بررسيها و مشورتهاي گسترده، طراحي و يک دورة آن با برگزاري آزمون كتبي و مصاحبه، برگزار شد.

در رويكرد نوين ادارهکل آموزش دفتر تبليغات اسلامي خراسان رضوي در سال 1385 با عنوان «جنبش علمي حوزه»، بازخواني و بازنگري مشخصات دروس و شرح تفصيلي دورهها آغاز شد. رهآورد بيش از شش ماه مطالعه و مشورت، با بررسي مواد و محتواي آموزشي رشتههاي مشابه در ساير مراکز آموزشي جهان اسلام، رويکرد جديتر به تفسير و عرصهها و روشهاي قرآن پژوهي است. از اين رو در سال 1385 رشتة علوم و معارف قرآن بازطراحي شد و طي پنج دوره به جذب دانشپژوه اقدام شد. استاد محمدحسن رباني بيرجندي، حجتالاسلام والمسلمين دكتر جواد ايرواني، حجتالاسلام والمسلمين دكتر محمدعلي مهدويراد، حجتالاسلام والمسلمين دکتر خرقاني، حجتالاسلام والمسلمين دكتر رستمي، حجتالاسلام والمسلمين دكتر محمدباقر سعيدي روشن، دکتر محمدکاظم شاکر و... از اساتيد اين دورهها بودند.

پس از آن نيز، رشتة تخصصي«تفسير و علوم قرآن» طي جلسة 590 شوراي برنامهريزي مركز مديريت حوزة علمية خراسان در تاريخ 14 آبان 1389 به عنوان رشتة تخصصي سطح سة حوزة علمية خراسان تصويب و به تأييد رئيس عالي آن مرکز رسيد.

عناوین دروس رشتة تخصصي تفسير و علوم قرآن:

علوم قرآن، تاريخ قرآن، مفردات قرآن کريم، مباني و نقد ترجمة قرآن، قرآن وعهدين، معارف قرآن کريم/1 (اعتقاديات)، معارف قرآن کريم/2 (اخلاقيات و احکام)، اصول و قواعد تفسير قرآن، روشها و گرايشهاي تفسير قرآن، فلسفه علوم قرآن، تفسير تخصصي قرآن/1 (روايي)، تفسير تخصصي قرآن/2 (اجتهادي)، تفسير تخصصي قرآن/3 (تطبيقي فريقين)، کارگاه بيان تفسير، پژوهشهاي قرآني معاصر، زبان قرآن، کارگاه پژوهش/1 (روش تحقيق در علوم اسلامي)، کارگاه پژوهش/2 (روش تحقيق در تفسير و علوم قرآن)، کارگاه پژوهش/3 (کاربرد رايانه و اينترنت در قرآن پژوهي)، متون عربي معاصر با تاکيد بر قرآن پژوهي، درک متون انگليسي با تاکيد بر قرآن پژوهي، ادبيات قرآني، کارگاه نويسندگي، زبان انگليسي، کاربري رايانه و اينترنت، اصول فقه تخصصي/ 1-5، فقه تخصصي/ 1 ـ 5 .

2- رشته تخصصی علوم و معارف حدیث:

کلام و مرام نوراني پيامبر اکرمصلياللهعليه و آله وسلم و امامانعليهمالسلام:، راهنما و دستگير خرد و انديشة انساني و ارمغانآور سلوک حکيمانه و خردمندانه براي زندگي بشر است. پرسشهاي فراوان بشر در عرصههاي شناخت، نهفته در گنجينههاي بزرگ حديثي ايشان دارد و حديث، پس از قرآن، دومين منبع شناخت دين بهشمار ميآيد.

حوزههاي علمية شيعي، ميراثدار معارف جاويد و علوم ارجمند اهلبيتعليهمالسلام و پاسداران حريم و کيان شريعت و عقايد اسلامي هستند. در تاريخ علم دين؛ جمع حديث، حل و فهم و شرح آن يکي از بزرگترين و طولانيترين فصول است، بهگونهاي که ميتوان حديث را مادر بسياري از علوم اسلامي دانست.

تلاش عالمان، محدثان و حافظان حديث در سراسر تاريخ اسلام چشمگير و ستودني است. آن بزرگواران، از ثبت و ضبط حديث آغاز کردند و با ترجمه، شرح، تعليق، جامعنويسي و گردآوري احاديث، پاسداري از اين ميراث جاويد را ادامه دادند.

در حوزة علوم حديث و دانشهاي وابسته به آن، رشتههاي متعددي چون رجالالحديث، مصطلحالحديث، فقهالحديث و... شکل گرفت و بدينسان ابعاد بهرهوري از آن مجموعة گرانسنگ افزون و استوار گشت.

امروزه در عرصة حديث، همگانيکردن آنچه همگان را بهکار خواهد آمد، نيازمند تصحيح و بهروزرساني فراوردههاي نهضت حديثپژوهيِ پيشينيان است. تدقيق و جداسازي سره از ناسره، تطبيق يا نسبتيابي حديث با کلام الهي، شرح و بسط عالمانه و محققانه، پردازش علم رجال و بررسي سير تاريخي صدور حديث و...، از ضرورتهاي مطالعاتِ حديثي معاصر است.

سوگمندانه بايد اظهار داشت که حديث نيز در آموزشهاي حوزوي همانند قرآن است. اين هردو خاستگاه علوم اسلامي در سکوت حاشيهنشيني، جايگاه راستين خود را از دست دادهاند. چنانکه بهويژه در حديث هنوز بسياري از قلمروهاي آن به عرصة تعليم و تحقيق، راه نيافته است. بگذريم از اينكه در عرصة حديث، اندک رونقي هم که مشاهده ميشود، مربوط به ساحت پژوهش است.

از اينرو، گروه علوم قرآن و حديث ادارهکل آموزش دفتر تبليغات اسلامي خراسان رضوي، در مسير توسعه و تعميم آموزشها و پژوهشهاي بايسته پس از مطالعات، بررسيها و مشورتهاي گسترده نخستين ويرايش رشتة علوم و معارف حديث را به تصويب رساند.

اهداف و مشخصات رشتة علوم و معارف حديث:

اهداف اين رشته عبارت است از:

• تربيت پژوهشگران توانمند در عرصههاي نوآمد حديث و دانشهاي وابسته به آن؛

• توانمندسازي حوزه در مسير بهرهبرداري از گنجينة معارف اهلبيتعليهمالسلام جهت استنباط و پاسخگويي به مسائل جامعه. در رويكرد نوين ادارهکل آموزش دفتر تبليغات اسلامي خراسان رضوي در سال 1385 با عنوان «جنبش علمي حوزه»، بازخواني و بازنگري مشخصات دروس و شرح تفصيلي دورهها، با درنظرداشت اقتضائات شكلي و محتوايي آموزشهاي حوزوي طلاب آغاز شد.

رهآورد بيش از شش ماه مطالعه و مشورت، با بررسي سرفصلها و جدولهاي درسي همة رشتههاي تخصصي جهان اسلام، لباسي نو بر تن اين رشتة تخصصي نيز پوشاند.

از اين رو در سال 1385 رشتة علوم و معارف حديث، بازطراحي شد و از سال 1387 پس از ويرايش سوم، دو دوره با حضور اساتيد چون حجتالاسلام والمسلمين محمدحسن رباني بيرجندي، حجتالاسلام والمسلمين دكتر محمدعلي مهدويراد، حجتالاسلام والمسلمين دكتر نقيزاده، حجتالاسلام والمسلمين دکتر عبدالهادي مسعودي، حجتالاسلام والمسلمين عباس پسنديده، حجتالاسلام والمسلمين دکتر برنجکار، دکتر مجيد معارف و... برگزار شد.

پس از آن نيز، رشتة تخصصي «علوم و معارف حديث» طي جلسة 626 شوراي برنامهريزي مركز مديريت حوزة علمية خراسان در تاريخ 26 مرداد 1390 به عنوان رشتة تخصصي سطح سة حوزة علمية خراسان تصويب و به تأييد رئيس عالي آن مرکز رسيد.

عناوین دروس رشتة تخصصي علوم و معارفحديث:

فلسفة علوم حديث، سبك‌شناسي جوامع حديثي شيعه، سبك‌شناسي جوامع حديثي اهل سنت، مباني و قواعد فقه‌الحديث، فقه الحديث/1 (روايات تفسيري)، فقه الحديث/2 (روايات اعتقادي)، اصول الحديث، علل الحديث/1و2، مختلف الحديث، تاريخ تحليلي حديث، جوامع رجالي شيعه، مباني و منابع رجال اهل سنت، سندشناسي (رجال تطبيقي)، مکاتب حديثي و حديث‌پژوهي معاصر، حديث‌پژوهي خاورشناسان، سنت پژوهي در قرآن و حديث، كارگاه روش تحقيق در علوم و معارف حديث، کاربرد رايانه و اينترنت در حديثپژوهي، متون عربي معاصر با تأکيد بر حديثپژوهي، درک متون انگليسي با تأکيد بر حديث‌پژوهي، کارگاه روش تحقيق، زبان انگليسي، اصول فقه تخصصي/ 1 ـ 5، فقه تخصصي/ 1 ـ 5 .